Astronomi

Atmosfer Nedir? Katmanları Nelerdir?

Tarafından admin

Atmosfer Nedir?

Atmosfer yerçekimi kuvveti ile dünyayı çevreleyen gaz ve buhardan oluşan gaz tabakasına atmosfer denir. Her gezegenin farklı atmosfer yapıları vardır. Dünya üzerindeki atmosfer yapısında %78 azot %21 oksijen şeklindedir. Bu atmosferin oluşumu gezegen üzerindeki doğal etkilerle oluşur. Bunlar yanardağ gibi etkilerdir. Genel olarak iç katmanların hareketlerine bağlı olarak gerçekleşir. Atmosfer %78 azot, %21 oksijen dedik ve %1’lik kısım ise karbondioksit, helyum, hidrojen ve neon gibi gazlardan oluşmaktadır. Atmosferi oluşturan gazları genel olarak iç ana grupta inceleyebiliriz. Bunlar şu şekilde sıralanır..

Atmosfer nedir

  • Atmosfer yüzeyinde sürekli var olan ve genellikle yoğunluğu ve miktarı değişmeyen gazlar (oksijen, azot ve diğer asal gazlar)
  • Atmosfer yüzeyinde sürekli var olan ve genellikle yoğunluğu ve miktarı değişen gazlar (su buharı, karbondioksit ve ozon)
  • Atmosfer yüzeyinde sürekli bulunmayan gazlar (kirleticiler)

Dünyamız üzerinde yer alan atmosfer tabakası bizim için hayati önlem taşır. Koruyucu kalkan gibi dünyamızı uzayın soğuğundan ve güneşin sıcaklığı ve zararlı ışınlarından korur. Bu şekilde hem geceleri rahat bir uyku uyurken sabahları ise sağlıklı bir şekilde yaşamımızı sürdürmemize olanak tanır.

Atmosfer farklı katmanları ile bir çok olayı dengelemektedir. Bu değişimler dünyanın yerçekimine bağlı olarak değişir. Yerçekimi atmosfer üzerinde katmanların oluşmasına sebep olur. Bu katmanlar genel olarak 5 grupta incelenir.

Atmosferin Katmanları

1) Troposfer

Dünya yüzeyine en yakın ve gazların en yoğun olduğu katmandır. Dünya coğrafi yapısına bağlı olarak katmanların kalınlıkları da farklılık gösterir. Ekvator üzerinde 16-17km kalınlığa sahipken 45 enlemlerinde 12km civarındadır. Kutuplarda ise bu 9-10km kadar düşmektedir. Bu katmanların kalınlıkları coğrafi koşulların oluşturduğu farklı hava sistemlerine bağlı olarak değişiklik gösterir. Mesela ekvatorda sıcaklığın artmaktadır. Güneş ışınlarının ekvatora dik gelmesiyle sıcaklık artar. Sıcaklık artışı ile hafifleyen hava tabakası yükselir ve merkez kaç kuvveti oluşturur. Yağmur ormanlarının yoğun olarak ekvator bölgesinde olmasının sebebi de budur. Enlem ve kutuplarda ise hava dalgası daha soğuk olduğundan soğuyan hava çöker ve merkez kaç kuvvetini oluşturamaz. Farklılıkların sebebi tamamen sıcaklık değişimi ile alakalıdır. Dikey ve yatay hareketleri vardır.

Troposfer dünyamız ve yaşayan her canlı için çok önemlidir. Atmosferde bulunan gazların %75 buharın ise tamamı burada olduğundan hava akımları, yağmur ve kar gibi yağışlar ayrıca nem ve basınç bu katmanda bulunur. Bütün bu eylemler sonucu meteorolojik değişiklikler gösterir. Troposfer, yeryüzünden yansıyan güneş ışınları ile sıcaklık kazanır. Alt kısımlar sıcakken üst kısımlara doğru soğumaya başlar. Ortalama 200 metrede 1 derece soğur. Bundan dolayı yüksek kesimlerde bu soğuğu hissederiz. Özellikle dağcılık yapanların çok iyi bildiği bir doğa olayıdır.

2) Stratosfer

En alt katman olan Troposferin üzerindeki katmandır. Bu katman Troposfer katmanından itibaren 50 km yüksekliğe kadar gider. Yatay hareketleri ile rüzgarı oluşturur. Bu katmanda dikey hareketler yoktur. Sebebi ise hiç su buharı bu katmanda bulunmaz. Ayrıca bu katman hava tutucu özelliği yani Troposferi geçip Stratosfere ulaşan kirlilik ya da diğer doğal afetlerden doğan sebepler burada birikir ve bu şekilde hava kirliliği oluşur. Burada sıcaklık değişimleri olmadığından sıcaklık değeri -45 ila -50 derece olarak sabit kalır.

Ozon tabakası3) Mezosfer

Mezosfer, stratosferden sonra gelen amtosfer tabakasıdır. Yüksekliği ortalama stratosferden itibaren 85 km olan bu tabakanın en büyük özelliği sürtünmenin çok yüksek olmasıdır. Bu sürtünme etkisi ile dünya dışından atmosfer içine giren küçük gök taşları ya da cisimler bu tabakada sürtünme etkisi ile yanarak yok olur. Mezosfer tabakası kendi içinde iki kısımda incelenir. Bunların biri ozonosfer yani ozon gazlarının bulunduğu tabaka diğeri ise kemosfer yani güneşin zararlı ışınlarından koruyan tabakadır.

4) Termosfer

Mezosfer tabakasının üzerinde yer alan Termosfer, Mezosfer tabakasından itibaren 400 km kalınlığa sahip tabakadır. Atmosferin en kalın tabasından biridir. Yok edici sıcaklığı ile yaklaşık 1500 – 1600 derecelere kadar ulaşır. Burada gaz kütleleri iyon halindedir.

5) ekmorfesis

Atmosferin en dış katmanını oluşturan Ekzosfer, atmosfer başlangıç noktasından yaklaşık 10.000 km kalınlığı bulunan bir tabakadır. Bu kesin bir bilgi değildir ancak bu şekilde kabul edilmiştir. Burada yerçekimi yok denecek kadar az olduğu için dünyadan fırlatılan uydular burada konumlanmaktadır. Bu tabakanın dışı ise boşluk bir nevi uzay diyebiliriz.

Atmosfer Katmanları

Atmosferin Yeryüzü Açısından Önemi

Atmosfer tabakaların genel özelliklerinden canlılar için çok önemli olduğunu biliyoruz. Maddeler halinde bunları yeniden ele aldığımızda kısaca şu şekilde özetleyebiliriz.

Hava değişimleri ve hareketlere bağlı olarak iklim olayları meydana gelir.
Tabakanın yapısı gereği canlı yaşamı için gerekli gazları içinde bulundurur.
Güneş’in zararlı ışınlardan korur.
Dünya’nın aşırı ısı değişikliğini önler.
Dünya ile birlikte hareket ederek sürtünmeden meydana gelecek yanmayı engeller.
Uzaydan gelen meteor ve gök yaşlarının sürtünme etkisi ile yok olmasını sağlar.
Güneş’ten gelen ışınların dağılması ve dünya üzeri aydınlanmasını sağlar.
Ses, ışık ve sıcaklığı taşır ve iletir.

Yazar Hakkında

Leave a comment