Astronomi

Güneş Sistemi Nedir? Gezegenler ve Uyduları Nelerdir?

Tarafından admin

Güneş sistemi nedir? Gök bilimi terimi olan güneş sistemi, güneşin çekim kuvveti ile gezegen ve bu gezegenlerin uyduları, meteorlar, kuyruklu yıldızların güneşin etrafında toplanması sonucu oluşan topluluğa verilen isimdir. Güneş milyarlarca yıl önce oluşmuş ve günümüzde halen tam olarak net bir açıklamaya kavuşamamış bir bilinmezlikle kaplıdır. Güneş hakkında teoriler ve bilim adamlarının varsayımları birbirinden farklı olsa da en mantıklı olarak kabul edilen Kant-Laplace (Nebula) teorisidir. 1796 yılında matematik ve gök bilimci Simon Laplace tarafından teori olarak ortaya konulan bu bilinmezlik, güneş sisteminin 4,6 milyar yıl önce çok büyük bir moleküler bulutun çökmesi sonucu olduğu savunulmaktadır.

Güneş Sistemi

Güneş sistemi, güneşin çekim kuvveti ile çevresinde belirli bir çizgi üzerinde hareket etmektedir. Çapının 30 ışık yılı olduğu kabul ediliyor. Bunun da karşılığı 283.821.914.177.430 km birimine denk geliyor. Güneş sistemi üzerinde 10 gezegen vardır. Bunların içinde Plüton en dışta yer alır. Ancak gök bilimi birliği, Plüton gezegenini cüce gezegen sınıfına almıştır. Güneş gezegen sıralaması uzaklıklarına bağlı olarak Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün ‘dür. Bu gezegenlerin toplam 166 uydusu vardır. 9 gezegen ve 1 güneş ile güneş sistemi devasa büyüklüğe sahiptir.

Güneş Sistemi İçindeki Gezegenlerin Özellikleri

  • Güneş sisteminde yer alan bu 9 gezegen elips şeklindeki yörünge etrafında birbirinden bağımsız ve farklı hızla dönmektedir. Bu dönüş hızlarındaki fark, belli zaman dilimlerinde kesişmelerine sebep olur.
  • Güneş sistemi üzerinde yer alan gezegenler hem kendi çevresinde hemde güneş çevresinde batıdan doğuya dönüşünü gerçekleştirir.
  • Güneş sistemi yörüngesinde en büyük gezegen Jüpiter, en küçük gezegen Plüton’dur (cüce gezegen).
  • Güneş’e en yakında olan Merkür, en uzak olanı Plüton’dur.
  • Dünya’ya mesafe ve boyut olarak en benzer gezegen Venüs’dür.
  • Gezegenler arasında Merkür ve Venüs’ün uydusu bulunmuyor. Dünya’nın 1, Neptün ve Mars’ın 2, Uranüs’ün 6, Satürn 10 ve Jüpiter’in 12 tane uydusu vardır.
  • Güneş etrafında dönüşleri, güneş merkezine olan uzaklıkla ters orantılı olarak gerçekleşir.

Güneş ve Özellikleri

Güneşin bilinen çapı 1.4 milyon km ve 5 milyar yaşında kabul ediliyor. Güneş hidrojen ve helyum gazından oluşmaktadır. Hacim olarak dünyadan 1.3 milyon, kütle olarak 332.000 katıdır. Dünyaya olan uzaklığı 149.500.000 km’dir. Güneş kendi eksininde 25 günde tam dönüş sağlar ve 70.000 km hızla döndüğü halde sistemde bulunan gezegenlerle olan çekim gücü bundan etkilenmez. Güneşteki patlamalar hidrojen gazının helyum gazına dönüşmesi esnasında gerçekleşir ve açığa çıkan enerji saniyede 600.000.000 ton hidrojen, helyuma dönüşür. Bu dönüşüm esnasında kırmızıyı andıran alev 15.000 – 20.000 km yükselir. Hidrojen gazının helyum gazına dönüşmesi sırasında ortaya çıkan patlama ile oluşan kırmızı aleve güneş fırtınası denir. Güneşin dış yüzey sıcaklığı 6000 derece, iç merkez sıcaklığı ise 1.5 milyon derece olduğu bilinmektedir. Güneşin yaydığı ışınlar dünya yüzeyine 8 dakikada ulaşmakta olup güneşin üç günde yaydığı enerji dünyada olan tüm enerjilerin toplamının daha fazladır.

Güneş

Güneş sisteminde bulunan gezegenler iki grupta incelenir. Bunlar iç gezegenler yani karasal ve dış gezegenler yani gaz yapılı olanlardır.

1 – İç Gezegenler (Karasal)

Karasal iç gezegenler Merkür, Dünya, Venüs ve Mars olmak üzere 4 gezegen vardır. Bunların çapları küçük, dönüş hızları dış gezegenler yani gaz yapılı gezegenlerden fazladır. Dönüş hızı ve yoğunlukları ortama 5.5 gr/cm3 civarındadır ve güneşe en yakın 4 gezegendir.

Merkür :

MerkürUydusu olmayan bu gezegen güneşe olan uzaklığı 58.000.000 km. Her ne kadar çok fazla uzaklık gibi görünse de güneşe en yakın gezegen Merkür gezegenidir. 8 gezegen içinde kütle olarak 8’inci sıradadır. Yarıçapı 2439 km ve çekim gücü dünyanın 1/3 oranındadır. Dünyada 30 kg ağırlığında bir nesne, Merkür yüzeyinde 20 kg civarındadır. Güneşe en yakın gezegen olması sebebi ile yeryüzüne düşen ısı 450 derece civarındadır. Gezegenin dönüşü esnasında gece -172 dereceye kadar sıcaklık düşmektedir. Merkür, kendi ekseni çevresinde dönüşü 58 günde, güneş çevresi dönüşünü 88 günde tamamlayabilmektedir. Yörüngede dönüş hızı 35 km saattir. Yer çekimi dünyaya göre çok düşük olmasından dolayı atmosfer tabakası da oldukça incedir. Merkür yoğun olarak helyum ve hidrojen gazı içerir. Yüzeyi silikat tozları örtmektedir. Üzerinde krater ve uçurumlar olan gezegende, manyetik alanı çok zayıftır.

Venüs :

VenüsVenüs bilinen adı ile çoban yıldızı 108.4 milyon km ile güneşe yakınlıkta ikinci sırada. Dünya ile arasındaki mesafe en yakın olduğu anlarda 38 milyon km’dir. 6050 km’lik yarı çapa sahip olan Venüs, dünya ile aynı boyutlara sahiptir. Merkür gezegenin uydusu olmadığı gibi Venüs gezegeninin de uydusu yoktur. Güneş çevresindeki turunu 225 günde tamamlayan gezegen, diğerlerinin aksine ters yönde dönmektedir.

Tüm gezegenler saat yönünün tersine dönüş sağlamasına karşı, Venüs saat yönünde dönüşü ile diğerlerinden bu konuda ayrılıyor ve bu dönüş yönüne bağlı olarak güneş doğudan değil batıdan doğup, batı yerine doğudan batıyor. Güneş ışınlarını %80 oranında yansıtan gezegen aynı zamanda güneşe en yakın ikinci gezegendir. Ancak güneşe yakınlık konusunda ikinci sırada olsa da bu, güneş sistemi içinde olan gezegenlerin en sıcak olmasına engel değildir. Bunun nedeni atmosferinin çok kalın ve yoğun olması, gelen güneş ışınlarının içeride kalıp dışarı çıkmasına izin vermemesidir. Bu gezegende dev kraterlerin var olduğu bilinmektedir. 1972 yılında gönderilen Venere-8 adlı uzay aracı bu dev kraterlerin dışında bulutların 60 km’ye ulaşan hızları konusunda da bilgi vermiştir. Venüs şimdiye kadar en çok araştırılan ve uzay aracı gönderilen gezegen sıfatına sahip olsa da hala bilinmezliklerle doludur.

Dünya :

DünyaDünya, içinde bulunduğumuz belki de güneş sistemi dışında bile bu kadar doğa harikası tek gezegendir. İnsan ve diğer canlıların yaşamasına olanak tanıyan dünya, güneşe olan 149 milyon km ile en yakın üçüncü gezegendir. Tek uydusu ay olan dünyanın, çapı 12756 km’dir. Güneş etrafında dönüşü 365 gün 6 saat olarak baz alınan gezegenimiz, kendi çevresinde ise tam dönüşü 24 saat ortalaması ile tamamlamaktadır. Bilim adamlarının bu dönüş konusunda net rakamları ise güneş çevresinde 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye, kendi çevresinde ise 23 saat 56 dakika 4 saniye olarak kabul etmişlerdir. Güneşin etrafında dönmesi ile mevsimleri, kendi etrafında dönmesi ile gece ve gündüzü yaşarız. Dünya şekil olarak kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir yapıya sahiptir buna “geoid” denir.

Dünya güneş çevresinde dönerken aradaki mesafe azalıp artış gösterir. En yakın olduğu noktada hızı 960 km/sn artar. Bu denli hızlı dönüşü hissedilir olmamasının sebebi, atmosferle beraber dönüşü sağlamasıdır. Uzaydan dünyaya bakıldığında büyük kısmının denizler ve okyanuslarla kaplı olduğundan mavi görünmektedir. Bundan dolayı mavi gezegen olarak adlandırılmıştır.

Ay Uydusu :

AyGüneş sisteminde yer alan uydular arasında 3476 km çapa sahip olmasıyla en büyük beşinci doğal uydu olmuştur. Çapı dünyanın 1/4 oranındadır. Yoğunluk 3.31gr/cm3. Yer çekimi dünyadaki kuvvetin 1/6 oranındadır. Dünya da 6 kilo olan bir nesne ay yüzeyinde 1 kiloya karşılık gelir. Ay atmosfere sahip olmadığından dolayı gök taşı ya da uzay çöpleri herhangi bir engele takılmadan ay yüzeyine çarpabilir. Ayrıca radyasyon gibi tehlikeler karşısında da korunmasızdır. Ayın yüzeyindeki sıcaklık farkları da oldukça fazladır. 102 derece ile kaynama noktasına kadar artarken, -157 dereceye kadar dondurucu soğukluğa bürünebilir. Ay yüzeyine gelen güneş ışınlarının %7 gibi küçük bir oranda yansıtmış olsa da dünyamıza yakınlığı sebebi ile oldukça parlak görülür.

Mars :

Mars güneşe olan 208 milyon km ile en yakın dördüncü gezegendir. Merih adı ile de bilinen Mars, 3377 km yarı çapı ile dünyanın çekim kuvvetinin ancak %40 oranına sahiptir. 3.95 gr/cm3 yoğunluğu ile güneş etrafındaki dönüşünü 687 günde tamamlar. Gece ve gündür olayları ise 24 saat 37 dakikada gibi bir sürede kendi ekseni etrafında dönüşünü tamamlar. İnce bir atmosfere sahip olan Mars, Dünya gibi vadi, çöl gibi doğa benzeri yapıya sahiptir. Phobos ve Deimos adında iki uydusu olan gezegen, su araştırmaları ve bulunduğu yönündeki gerçekliği henüz tam olarak kanıtlanmayan teorilerle insan yaşamına en uygun gezegen olarak kabul ediliyor. Su bulunduğu haberinin kesinlik kazandığı takdir de suyu oluşturan elementlerin yaşama dair kanıtları da birer birer çıkacaktır.

MarsMars hakkında yapılan araştırmalara ışık tutan hatta daha fazla yoğunlaşmamıza sebep olan olay, geçmiş dönemde Mars’lılardan sinyal aldık söylentilerinin aşırı fazla duyulmasıdır. Her ne kadar bu konuda araştırma yapılıp, Mars yüzeyine inen uzay araçları ile gözlem yapıldığında birşey bulunamayıp haber yalanlansa da gerçekler hala gizli. Ancak yapılan araştırmalar hala devam ediyor ve sonucunda yaşayan bitkilerin olduğu söylenmektedir.

Mars yüzeyinde gündüz 20 derece, gece ise -40 dereceye kadar farklı sıcaklıklar ölçülmüştür. Mars yüzeyinde donmuş halde 4 milyon m3 su olduğu biliniyor. Şayet Mars’ta sıcaklıklar artar ve donmuş haldeki gazlar buharlaşırsa sera etkisi olabileceği düşünülüyor. Bu şekilde bir olayda ekvator ve çevresindeki buzulların da erimesine yol açar. Bu sayede bitkiler yetiştirilebilir ve fotosentez ile oksijen dengesi sağlanabilir. Bu teori her ne kadar kolay olmasa da imkansız değil.

Phobos Uydusu :

Mars ile arasındaki uzaklık 6000 km gibi az bir uzaklığa sahiptir. Atmosfer ve uzay şartlarını göz ardı ettiğimizde dünyada bulunan ulaşım araçları ile bile gidilip ziyaret edilebilecek kadar yakındır. Güneş sistemi içinde en küçük doğal uyduya sahip olan Mars, 1877 yılında fizik uzmanı Asaph Hall tarafından Mars’ın iki uydusu keşfedilmiştir. 1971 yılında Mariner 9 adı verilen uzay aracı ile fotoğraflanıp gerçekliği kanıtlanmıştır. İki uydunun da kraterli bir yapıda olduğu, Dünya’nın uydusundan çok farklı olduğu bilinenler arasındadır. Mars çevresinde dönüşü 7 saat 42 dakika sürmektedir. Bu uydu Mars’ın çekim kuvvetinin etkisi ile yörüngeye oturup sabit kaldığı düşünülmektedir.

Deimos Uydusu :

Mars’ın bir diğer uydusu da Deimos adı ile bilinen uydudur. Phobos uydusu gibi çekim kuvvetine kapılır yörüngeye oturduğu tahmin edilmektedir. Mars ile uzaklığı 20.000 km olan bu uydunun çapı ise 13.000 km’dir. Uydu Mars’ın çevresinde dönüşü 30 saat sürmektedir.

2. Dış (Gaz Yapılı) Gezegenler

Jüpiter :

JüpiterJüpiter 71.550 km yarı çapı ile güneş sistemi içindeki gezegenlerin en büyük olanıdır. Erendiz adı ile de bilinen Jüpiter, kütlesi Dünya kütlesinden 130 kat fazladır. Çap olarak Dünya’dan tam 1323 kat büyüktür. Güneşe 778 milyon km, Dünya’ya olan uzaklığı ise 800 milyon km civarındadır. Yüzey sıcaklığı -140 derece olan gezegen, canlı organizma bulunması oldukça zordur. Gezegenin güneş etrafındaki dönüşü 12 yıl, kendi etrafındaki dönüşü ise 10 saattir. Dev gezegenin manyetik alanı da çok fazladır ve bundan dolayı 60 doğal uydusu vardır. Yer çekimi kuvveti dünyadan ortalama 2.5 kat daha fazladır. Dünya yüzeyinde 5 kg olan bir nesne Jüpiter yüzeyinde 13.3 kg gelir.

İtalyan astronom fizikçi Galileo Galilei, 1610 yılında yaptığı araştırmalar ve teleskopla gözlemleri sonucu Jüpiter hakkında bilgiler vermiştir. Galileo, Jüpiter yörüngesinde Europa, Callisto, Ganymede ve Io adlı 4 uydu olduğunu açıklamıştır. Bundan dolayı bu dört uydu takımına Galileo uyduları denmektedir. Jüpiter 1973 – 1974 yıllarında Pioneer10 ve Pioneer11 adında iki uzay aracı gönderilmesiyle Jüpiter için kesin bilgiler toplanmıştır. 1995 yılında gönderilen ve astronom fizikçinin ismi verilen Galileo uzay aracı, Jüpiter ile aynı yönde dönen Io, Ganymede ve Callisto’dan farklı olarak Europa adı verilen uydu ters yönde döndüğü keşfedilmiştir. Ayrıca araştırmalar sonucu yüzeyinde su buzları olduğu ve krater olmadığı belirlenmiştir.

Io Uydusu :

Üzerinde gaz ve lavların olduğu ve sürekli aktif olarak yanmaya devam ettiği Io uydusu, Jüpiter’e en yakın uydudur. Jüpiter çevresinde 1769 günde dönüşünü tamamlarken, kendi çevresinde 1 gün 18 saat 27 dakika 33 saniyede dönüşü tamamlar.

Europa Uydusu :

Jüpiter gezegenine en yakın ikinci uydu olan Europa, ters dönüşü ile diğer uydulardan ayrılıyor. 3000 km çapı ve buzla kaplı yüzeyi ile de dikkat çeken uydunun Jüpiter çevresinde dönüşü 3551 gün sürerken kendi ekseni çevresinde dönüşü 3 gün 13 saat 13 dakika 42 sürmektedir.

Ganymede Uydusu :

Jüpiter gezegenine en yakın üçüncü uydu olan Ganymede uydusu, güneş sistemi içerisinde en büyük uydu olma özelliğini taşıyor. Jüpiter çevresinde 7154 günde dönüşünü tamamlayan uydu, kendi çevresinde 7 gün 3 saat 42 dakikada dönüşü ile tam tur yapmış oluyor.

Callisto Uydusu :

Galileo uyduları arasında Jüpiter gezegenine en uzak olan uydudur. Jüpiter yörüngesindeki en büyük ikinci uydu olan Callisto uydusu, güneş sistemi içindeki en büyük üçüncü uydusu olma özelliğini taşır. Uydu Jüpiter çevresindeki dönüşünü 16,69 günde tamamlarken kendi çevresinde 16 gün 16 saat 32 dakikada tam tur atmaktadır.

Satürn :

SatürnSekendiz adı ile anılan Satürn, güneşe uzaklığı 1.4 milyar km’dir. Güneş sistemi üzerinde güneşe uzaklığı ile altıncı sıradadır. 60.398 km yarı çapı ile Jüpiter gezegeni gibi hidrojen ve helyum gazları içerir. Dünya ile 1.1 milyar km uzaklığı olan gezegen, güneşin etrafında 29.4 yıl gibi oldukça uzun bir zamanda dönüşünü tamamlamaktadır. Kendi çevresinde 10 saatte tamamlayan gezegenin yüzey sıcaklığı -180 derece olarak ölçülmüştür. 30’dan fazla uydusu olan Satürn, en büyük uydusu 1800 km çapındadır. Uydular arasında Rhea, Dione, Titan ve Mimas uyduları en çok bilinenlerdir. Titan uydusu güneş sistemi içindeki en büyük ikinci uydu olma özelliği taşır.

Satürn hacim olarak Dünya’nın 700 katı büyüklüğünde olup 0,69 gr/cm3 olan yoğunluğu ile kütle olarak 95 kat fazladır. Ortalama Dünya ile aynı çekim kuvvetine sahip olan Satürn, Dünya’da 50 kg gelen nesne Satürn üzerinde 54 kg gelmektedir.

Titan Uydusu :

Atmosferinde yüksek oranda azot barındıran Titan uydusu güneş sistemi içinden Ganymede’den sonra en büyük uydu olarak karşımıza çıkıyor.

Rhea Uydusu :

Dünya uydusu Ay gibi özellikleri taşır. Tek yüzü görünen ve sabitlenmiş şekilde kalan uydunun 1500 km’lik çapı ile Satürn gezegeninin en büyük ikinci uydusudur.

Mimas Uydusu :

Uzaydan gelen meteor ya da uzay çöplüğü adı verdiğimiz nesnelerin çarpması sonucu meydana geldiği tahmin edilen Mimas uydusu, 1789 yılında ilk keşfi William Herschel tarafından gerçekleşmiştir. Ayrıca yine çarpışma sonucu oluştuğu düşünülen büyük bir kratere sahiptir.

Uranüs :

UranüsGüneş sistemi içindeki yedinci gezegen olan Uranüs, güneşe olan mesafesi 2.80 milyar km’dir. Dünya ile arasındaki en yakın olduğu an 2.5 milyon km. 1781 yılında Alman teleskop üreticisi ve astronom William Herschel tarafından keşfedilmiş. Uranüs 1,27 gr/cm3 yoğunluğu ile Dünya’ya oranla 15 kat kütleye sahiptir. Güneş ekseninde 84 yılda dönüşünü tamamlayan gezegen, kendi ekseni etrafında 11 saatte tam tur yapmaktadır. Gezegenin yüzey sıcaklığı -214 derecedir. Yüksek oradan gaz barındıran gezegenin 5000 km’lik atmosferinde Hidrojen, Metan ve Helyum gazları vardır. 27 uydusu bulunan Uranüs, Satürn ve Jüpiter’in ardından en çok uydusu olan gezegendir. En büyük uyduları Ariel, Miranda, Titania, Umbriel ve Oberon’dur. Çapları 500 ila 1600 km aralığında olduğu kayıtlara geçmiştir.

Ariel Uydusu :

İngiliz astronom William Lassel tarafından 1856 yılında keşfedilmiş. Uranüs gezegeni ile 191.000 km olup 1190 km yarı çapa sahiptir.

Miranda Uydusu : Hollanda doğumlu Gerard Kuiper tarafından 1948 yılında keşfedilmiş. Yüzeyindeki şekiller ile diğer gezegen ve uyduların tamamından ayrılır.

Neptün :

NeptünNeptün, güneş ile arasında 4.5 milyar km olup güneş sistemi içindeki uzaklık olarak sekizinci gezegendir. 4288 milyon km ile Dünya’ya en yaklaştığı mesafedir. Fransız matematikçi Urbain Le Verrier ile Alman astronom Johann Gottfried Galle tarafından 1846 yılında keşfedilmiştir. Her ne kadar güneş ve dünya arasındaki uzaklık kilometre olarak belirtilse de kesin bilgi içermemektedir. 13 uydusu bulunan Neptün, -214 derece sıcaklığı ve 1,64 gr/cm3 yoğunluğu ile gazlarla kaplı bir gezegendir. Atmosferinde yoğun miktarda Helyum, Hidrojen ve Metan gazı vardır. En bilinen uyduları ise Triton ve Nereid uydusudur.

Triton Uydusu :

Alman astronom gök bilimci Johann Gottfried Galle tarafından gezegenin buluşu ile uyduyu da yine 1846 yılında keşfetmiştir.

Nereid Uydusu :

1949 yılında Hollanda doğumlu astronom Gerard Kuiper tarafından keşfedilmiştir. Güneş sistemi içinde en büyük dış merkeze sahip uydusu olmuştur.

Plüton :

PlütonGüneş ile arasındaki mesafe 6 milyar km’dir ve en son gezegen olarak dokuzuncu sıradadır. Amerika’lı astronom Clyde Tombaugh tarafondan 1930 yılında keşfedilmiştir. 3 uyduya sahip olan gezegen güneşin etrafında dönüşünü 250 yılda tamamlarken kendi ekseninde 6 gün 9 saat 17 dakikada tam tur atıyor. Charon, Niks ve Hidra adında 3 uydusu vardır. Gezegeni buz ve donmuş metan kaplıyor. 24 Ağustos 2006 yılında gezegen sınıfından çıkarılıp cüce gezegen sınıfına dahil edilmiştir. Uluslararası Gökbilim Birliği tarafından kabul edilmiştir.

Yazar Hakkında

Leave a comment