Bilim

Rüzgar Nedir? Çeşitleri Nelerdir?

Yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru olan, yatay yönlü hava hareketlerine rüzgar denir. Bu rüzgarların hızını ölçen cihaza anemometre denir. Rüzgar oluşumuna sebep olan unsur 2 yer arasında oluşan basınç farkından kaynaklanır. Rüzgarın kesilmesi ise basıncın eşitlenmesi ile gerçekleşir.

rüzgar

Rüzgar hızına etki eden faktörler

1 – Merkezlerin arası basınç faktörü: Alçak basınç merkezi ile yüksek basınç merkezi arasında yer alan fark ne kadar büyük olursa rüzgarın şiddeti kadar güçlü olur ve o kadar hızlı eser.

2 – Basınç merkezleri arasındaki mesafe: Basınç merkezleri arasında oluşan mesafe ne kadar az olursa rüzgar o kadar hızlı eser, mesafe uzadıkça rüzgar hızı düşer ve daha yavaş eser. Buradaki mantık mesafe arttıkça hız düşer, mesafe azaldıkça hız yükselir.

3 – Yer şekilleri: Rüzgarın önüne çıkan engeller rüzgar hızını keser. Doğada buna örnek sıra dağlar olarak görebiliriz. Geniş bir alanda yer alan engeller dar bir boğaz gibi rüzgarın hızını artırır. Boğaz ya da vadiden çıkan rüzgarın şiddeti , hızı düşer.

4 – Bitki örtüsü: Rüzgar bitki örtüsüne bağlı olarak hızı da düşer. Buna sebep ise sürtünme ile engel oluşturacak etken olmasıdır. Çöl gibi kurak bölgelerde herhangi bir engelle karşılaşmayan rüzgar hızı artar.

Rüzgar çeşitleri başlıca 3 ana grupta incelenir. Bunlar sürekli rüzgar, devirli (mevsimlik) rüzgar ve yerel rüzgar olarak kabul edilir.

Sürekli Rüzgar

Bütün sene aynı yöne esen rüzgara sürekli rüzgar denir. Yüksek basıncın etkisi alçak basınca doğru kayar. Bu rüzgar batı rüzgarı, kutup rüzgarı ve alizeler olarak üçe ayrılır.

Sürekli Rüzgarların Özellikleri

Devamlı aynı yöne doğru eser.
Dünya’nın gün içindeki hareketi etkisi ile hareket ettikleri yönün kuzey yarım kürede sağına, güney yarım kürede soluna saparlar.
Estikleri bölgelerin yapısına bağlı olarak iklimini etkiler.

Batı Rüzgarı
30 derece enleminde dinamik alçak basınç kuşağından 60 derece enlemindeki dinamik alçak basınç kuşağına doğru esen rüzgara batı rüzgarı denir. Bu enlemlere paralel çizgilerde yine bu rüzgarlar oluşur. Dünyanın ekseni çevresindeki hareketin etkisi ile kuzey yarım kürede güney batıdan, güney yarım kürede kuzey batıdan eser. Orta kuşak karalarının batı kıyıları boyunca bol yağış bırakır. 60 derece enlemlerinde kutup rüzgarı ile karşılaşarak cephe yağışlarına sebebiyet olur. Orta kısımlarda okyanus akıntılarını ve yönünü etkiler.

Kutup Rüzgarı
Kutuplarda oluşan termik yüksek basınç alanlarından 60 derece enlemlerinde oluşan dinamik alçak basınç alanlarına doğru esen rüzgara kutup rüzgarı denir.

Alize
30 derece kuzey ve 30 derece güney paralellerinde oluşan dinamik yüksek basınç, ekvatordaki alçak basınca doğru senenin tamamında esen rüzgara elize denir. Dünyanın günlük hareketine bağlı olarak kuzey yarım kürede kuzey doğudan, güney yarım kürede güney doğudan eser. Alize rüzgarları tropik kuşaktaki karalara ve doğu kıyılarına yağış bırakır.

Mevsimlik Devirli Rüzgarlar (Musonlar)

Birbirine komşu olan büyük kara parçaları ile okyanusların yıl içerisindeki farklı oranda ısınma ve soğumalarına bağlı olarak oluşan basınç alanları arasında eserler. Japonya, Çin, Hindistan gibi asya kıtasının güneyi ve doğusunda görünür. Bu mason rüzgarları yaz masonu ve kış masonu olarak kendi içinde ikiye ayrılır.

Yaz Musonu
Yazın daha çabuk ısısı artan Asyanın iç kesinlerinde alçak basınç oluşur. Daha geç ısınan Hint okyanusu ise yüksek başıncın etkisinde kalır. Bu sebeple yaz masonu denizden karaya doğru esinti halinde ulaşır. İlkbahar aylarında başlar ve sonbahar aylarında son bulur. Su biyomları yani deniz ve okyanus kaynakları içeren yerlere oldukça fazla nem taşır ve bu neme bağlı olarak oldukları yere yağış bırakır.

Kış Musonu
Kış mevsiminde Asya iç kesimleri oldukça soğuk hava dalgası olur ve bu kesimlerde kuvvetli bir yüksek basınç alanı oluşur. Güney kesimindeki Hint Okyanusu ile güney doğusundaki Büyük Okyanus ise gecikmeli soğudukları için birer alçak basınç oluşur. Bu basınç farklılıkları kış mevsiminde Asya’nın iç kesimlerinden Hint ve Büyük Okyanusa doğru esen rüzgarın oluşmasına sebebiyet verir. Bunlar da kış musonları adını alır.

Bu kış musonları karadan geldikleri yaz musonlarına göre daha soğuk ve kurudur. Bu sebeple yağış olmaz. Ama okyanus sularını geçerken nem alır ve Asya’nın güney doğusunda yer alan adalara yağış bırakır.

Görüldüğü Yerler

Güney Asya ile Hint Okyanusu arasında
Kuzey Amerika ile Meksika Körfezi arasında
Batı Afrika ile Gine Körfezi arasında
Doğu Afrika ile Hint okyanusu arasında
Doğu Asya ile Büyük Okyanus’a bağlı denizler arasında

Yerel Rüzgarlar

Yerel rüzgarlar hava dolaşımına bağlantılı olarak rüzgarın yerel olarak bazı değişik yapılara uğraması ile oluşur. Bazılarının tamamı yöresel basınç farkı sonucu meydana gelir.

Meltemler (Günlük Devirli Rüzgarlar)
Birbirine yakın iki ayrı özellikteki alanın, gün içerisinde farklı derecede ısınıp soğumasına bağlı olarak oluşur ve gece ile gündüz arasında yön değiştirir.

Kara ve Deniz Meltemleri
Gündüzleri kara parçaları daha çok ısınması sonucu alçak basınç alanı oluşturur. Denizler ise daha soğuk ve serin olduklarından dolayı yüksek basınç alanıdır. Buna bağlı olarak deniz kesiminden karaya doğru soğuk bir rüzgar esintisi oluşur. Buna deniz meltemi denir. Deniz meltemi ege kıyılarında adı imbat olarak geçer. Deniz melteminde yağış olmaz. Geceleri kara kesiminden deniz kesimine doğru esen rüzgar burada kara meltemi oluşturur. Yani kısaca bu özellikleri taşıyıp karadan denize esen rüzgara kara meltemi denir.

Dağ ve Vadi Meltemleri
Dağlarla alçak düzlüklerin gün içinde ısı değişimine bağlı olarak oluşan rüzgarlara deniz. Yüksek kesimde soğuyarak ağır kazanan kava kütlesi aşağıya doğru hareket eder. Gece yüksek kesimlerden dağlardan aşağıya doğru yani vadi tabanına doğru esen bu rüzgara dağ meltemi denir. Gündüz ise dağ yamaçları vadiden daha fazla ısındığından basınç azdır. Bundan dolayı rüzgar vadiden yamaç yukarı eser bu rüzgara da vadi meltemi denir.

Sıcak Yerel Rüzgarlar
Sıcak yerel rüzgarlar geldikleri yere göre sıcak olan rüzgarlardır.

Fön (Föhn) Rüzgarı
Bu rüzgarlar yamaç kesimleri boyunca yükseklik kazanan hava kütlesinin bir dağı aşarak diğer yamaçta alçalması sonucu oluşur. Bu yükselen hava her 100 metrede 0,5 derece soğur. Ancak dağın diğer kesiminde kalan yamaçta alçalmaya başlamasıyla her 100 metrede 1 derece ısınır. Bu ısı değişimlerindeki fark sürtünmenin etkisi sonucu ısınan havadan kaynaklanır. Bu fön rüzgarları Toroslar ve Kuzey Anadolu dağlarında görünür. Ayrıca İsviçre Alpleri’nin kuzey yamaçlarında da etkili olur.

Etkili Olduğu Yerlerde

  • Sıcaklığı ve buharlaşmayı artırır.
  • Bitkilerin olgunlaşma ve hasat süresini kısaltır.
  • Havanın nem açığını artırır.
  • Yağış oluşumunu engeller.
  • Kar erimelerine neden olur.
  • Bağıl nemi azaltır.
  • Havanın nem taşıma kapasitesini artırır.

    Leave a comment