Coğrafya

Yerkabuğunun Yapısı

Tarafından admin

Yerkabuğunun yapısı coğrafi özelliklerine bağlı olarak değişkenlik gösterir. Dünya; kalınlıkları, yoğunlukları farklı, iç içe denen kürelerden oluşmuştur. Yeryüzü şekillerinin oluşması ise iç kuvvetler ve dış kuvvetler olarak adlandırdığımız kuvvetlerin etkisi ile sürekli değişkenlik gösterir. Bazı bölgelerde yerkabuğunun yapısı aşınarak yok olur, bazı yerlerde ise yeni yer şekilleri meydana gelir. Yer şekillerini oluşurken bu enerji yerkabuğunun altında yer alan mantodan alan kuvvete iç kuvvetler denir. Manto üzerinde yer alan kıtalar, magmanın yatay ve dikey hareketi ile yer değişikliğine uğrar. Bu hareket esnasında bazı karasal parçalar yer değiştirir. Bazı kıtalar birbirine yaklaşırken okyanus çanakları daralır, uzaklaştıkça okyanus çanakları genişler. Bu kıta olaylarına bağlı olarak okyanus çanaklarının oluşumu, dağların belirmesi ve depremler gibi doğa olayları gerçekleşir. İç kuvvetlerin enerjisi ile oluşan yer şekilleri aşındıran ya da ortadan kaldıran ve yeni yer şekilleri meydana gelmesini sağlayan kuvvete dış kuvvetler denir. Bunu daha iyi anlamak için yerkürenin katmanlarını incelemek gerekir.

Yerkabuğunun Yapısı

Yerküre ve Katmanları

Yerkabuğunun yapısı incelenirken yerküre ve katmanları, levha hareketleri ve buna bağlı olarak gelişen doğa olaylarını da anlamak gerekir. Yerküre, yeryüzünden itibaren yer kabuğu, manto ve çekirdek olarak üç ana grupta incelenir. Bunların her biri birbirinden farklı özellikler taşımasının dışında sıcaklık ve basınç olarak da farklılıklar gösterir.

A – Yer kabuğu (Taşküre)

Yer kabuğuna litosfer ya da taşküre de denir. Yer kabuğu karalarda yaklaşık 35 km, okyanuslar da ise 8-10 km arasındadır. Yer kabuğundan derinlere inidikçe her 33 metre de 1 derece sıcaklık artar. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi ve zamanla soğuması yer kabuğundan başlamıştır. Yer kabuğu, yoğunluğu ve bileşimi farklı iki kısma ayrılır. Bunlar Sial (Granitik kabuk) ve Sima (Bazaltik kabuk) adlandırılır.

1 – Sial

Canlı varlıkların üzerine yaşam bulduğu yer kabuğunun üst tabakasıdır. Bileşiminde silisyum (Si) ve alüminyum (Al) elementlerinden oluştuğu için “Sial” ismi verilmiştir. Tamamı katı halde olan bu tabaka yoğunluğu 2.7 gr/cm3 olarak ölçülmüştür. Sial kara bölgesinde kalın, okyanus bölgesinde ince bir yapıdadır.

2 – Sima

Sial tabakasının altında yer alır. Sial ile karşılaştırırsak daha ağır kayalardan olumuştur. Bileşiminde oldukça fazla silisyum (Si) ve magnezyum (Mg) olduğundan dolayı “Sima” ismi verilmiştir. Sial oranla daha yoğundur ve ölçüm değeri 3.3 gr/cm3’tür.

Yer kabuğu

Yerkabuğunun Yapısı Oluşturan Kayaçlar (Taşlar)

Yerkabuğunun yapısı elementlerin bir araya gelmesi sonucu minerallerin oluşumu ile ilgilidir. Minerallerin katı hali ile bir araya gelmesi sonucu ise kayaçlar (taşlar) meydana gelmiştir. Yerkabuğunun yapısı oluşumunda kayaçlar üç grupta toplanarak incelenir. Bunlar sırası ile püskürük (katılaşım), tortul ve başkalaşım (metamorfik adı ile bilinir) kayaçlar taşlardır. Bu kayaçlar zaman içerisinde birbirlerine dönüşür ve bu döngüye kayaç döngüsü denir. Bu döngülerin meydana gelmesi için kayaçların yeryüzünün derinliklerine yol alarak magmaya ulaşır. Burada magmanın etkisi ile erir ve bu kayaçlar magma ile yeryüzüne çıkarak soğurlar. Bu olay püskürük (katılaşım) kayaçlarını meydana getirir. Püskürük yani katılaşım kayaçları zaman içinde parçalanarak erozyona uğrar.

Dış etkilerin kuvveti ile parçalara ayrılan bu kayaçlar, yer değiştirerek yeryüzü üzerinde çukur alanlarda birikir. Böylece tortul kayaçlar meydana gelir. Katılaşmış kayaçlar ve tortul kayaçlar yer kabuğu hareketi ile yüksek ısı ve basınç ile başkalaşım (metamorfik) kayaçlara dönüşüm olur.

Kayaçlar kendi aralarında oluşumları ile üç grupta incelenir.

1. Püskürük (Katılaşım) Kayaçları

Magmanın soğuması ve katılaşması ile meydana gelen taşlardır. Yer kabuğunda oluşum yeri itibari ile iki kısımda incelenir. Bunlar iç püskürük kayaçlar ve dış püskürük kayaçlar’dır.

a – İç Püskürük Kayaçlar

Magmanın yeryüzüne çıkarken yer kabuğu içinde yavaş şekilde soğumasıyla meydana gelen taştır. Deniz, rüzgar gibi dış etkilerin üst tabakayı aşındırması sonucu, her ne kadar yer altında dağılım göstermiş olsa da yüzeye çıktıkları da gözlemlenmektedir. Bu taşların en bilineni granittir ve sanayide oldukça kullanılmaktadır. Granit dışında siyenit, diyorit ve gabro olarak adlandırılan taşlarda bilinmektedir.

b – Dış Püskürük Kayaçlar

İç püskürük kayaçlar yer kabuğu içinde soğurken dış püskürük taşlar yer kabuğu üstünde soğuyarak taşlaşırlar. Bu taşlar bazalt, sünger taşı, trakit ve obsidyen’dir. Bu taşlar da sanayi de kullanılmaktadır. Andezit, bazalt, sünger taşı inşaat, yalıtım (ısı yalıtımı) gibi sektörlerde kullanılmaktadır.

2. Tortul (Sedimanter) Kayaçlar

Yeryüzü üzerinde fiziksel (kimyasal yapıları bozulmadan, gece gündüz arasında sıcaklık farkında ufak ufak parçalanma olayı) ve kimyasal (su ve nem gibi etkilerden etkilenerek parçalanma olayı) olarak ayrışan ve aşınan malzeme, dış etkenlerin yardımı ile deniz ve göl yataklarına ayrıca vadi ve ovalara birikir. Bunlar başta yumuşaktır. Zaman içinde sertleşir ve kayaç (taş) halini alır. Tortul kayaçlar birikme sonucu genel olarak tabanlı bir yapı kazanırlar. İçlerinde fosil barındırır ve damarlı bir yapıya sahiptir. Bulunan fosiller tarih akışı hakkında detaylı bilgiler verdiği gibi tortul kayaçların oluşma dönemi ve genel özellikleri hakkında bilgileri de içinde saklar. Fosillerle ilgili Fosil Nedir ve Nasıl Oluşur? konusunu okuyabilirsiniz.

Tortul kayaçlar da kendi içinde üçe ayrılır. Bunlar mekanik (kırıntılı) tortul kayaçlar, kimyasal tortul kayaçlar ve organik tortul kayaçlar olarak sınıflandırılır.

a – Mekanik (Kırıntılı) Tortul Kayaçlar:

Rüzgar, deniz ve buzul gibi dış etkilerin kuvveti ile aşındırılan malzeme, yeryüzü üzerinde çukur yerlere birikmesi sonucu oluşan kayaçlardır. Bunlar kiltaşı, çakıltaşı ve kumtaşı olarak bilinir ve sanayi sektöründe oldukça önemli bir yer alır.

b – Kimyasal Tortul Kayaçlar:

Bilindiği gibi bazı mineraller suda çözünür veya çözünmüş halde bulunur. Güneşin ve sıcaklığın etkisi ile buharlaşan suda mineraller çökelti haline gelir. Bu çökeltiler kimyasal tortul kayaçları taşları meydana getirir. Bunlara örnek kalker yani kireç taşı, kaya tuzu, alçı taşı yani jips olarak gösterilebilir.

c. Organik Tortul Kayaçlar:

Farklı türdeki hayvansal ve bitkisel kalıntılar zaman içinde üst üste birikerek taşlaması ile meydana gelen kayaçlardır. Bunlar taş kömürü, mercan kalkeri, tebeşir ve linyit gibi organik oluşumlarla meydana gelen taşlardır. Organik tortul kayaçlar arasında taş kömürü ve linyit elektrik enerjisi üretiminde de kullanılır.

3. Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçlar:

Başkalaşım kayaçlar diğer adı ile metamorfik kayaçlar, tortul kayaçların yüksek ısı ve basınç etkisi ile hem kimyasal hem de fiziksel olarak değişmesi sonucu meydana gelen taşlardır. Bunlara en bilinen örnek gnasy ve elmastır.

B – Manto

Yer kabuğunun hemen altında Manto bulunur. Bunlar Alt manto ve üst manto olarak adlandırılır, iki parçadan oluşur. Manto’da ortalama sıcaklık 1200 derece civarındadır. Manto’nun üst kısmı eriyik haldeki maddelere magma denir. Manto’da meydana gelen hareketler deprem, volkanizma ve epirojenez gibi olaylara neden olur.

C – Çekirdek

Manto’nun altında başlar. En kalın geosferdir. Çekirdeğin üst kısmını oluşturan dış çekirdek akışkan iken, iç çekirdekte sıcaklık 4500 derece ile 5000 derece arasındadır ve katı haldedir.

Yer’in içi hakkında sınırlı bilgileri; deprem dalgaları, volkanizma ve daha sınırlı olmak üzere maden kuyularından alırız. Deprem dalgalarının yayılım hızı, geçtiği yerlerin kalınlığına ve yoğunluğuna bağlı olarak değişim gösterir.

Yazar Hakkında

Leave a comment